Kumpulan
Nasehat dan Saripati Kitab-
Kitab Lama
Jawa
Berikut
ini adalah beberapa kumpulan
nasehat
dan saripati dari kitab-kitab lama
Jawa.
Semoga memberikan manfaat dan
renungkanlah
makna-makna yang
terkandung
di dalamnya.
~Serat Kalatidha~
R. Ng. Ranggawarsita
“Mundhak apa aneng ngayun, Amdhedher kaluputan,
siniran ing banyu lali, lamun tuwuh dadi kekembangan beka.”
(Apa guna
menjadi pembesar, jika hanya menanam benih kesalahan yang disiram air kealpaan
(lupa).Akhirnya tumbuh pohon bencana)
“Amenangi jaman edan, ewuh aya ing pambudi.Melu edan
nora tahan,yen tan melu anglakoni boya keduman melik,kaliren wekasanipun.
Dilalah kersane Allah,sabegja-begjane wong kang lali,luwih begja wong kang
eling lawan waspada.”
(Mengalami
zaman edan,pikiran serba ragu.Jika turut tak akan tahan, sedang tak ikut tak
kebagian,berujung kelaparan.Tetapi atas kehendak Allah, seberuntung apapun
orang yang lupa,masih lebih beruntung orang yang sadar dan waspada)
~Serat Wedharaga~
R. Ng. Ranggawarsita
“Lamun sarwa putus, kapinteran simpenen ing pungkur,bodhonira
ing ngarsa yekti,gampang traping tindak tanduk,amawas pambekaning wong.”
(Jika
telah paham, simpanlah kepandaian di belakang,perlihatkan kebodohan di depanmu,memudahkan
cara bersikap,memahami sikap orang lain)
“Akeh lumuh katokna balilu,marma tansah mintonaken
kawruh pribadi,amrih denalema punjul.”
(Banyak-banyaklah
menahan diri dan memperlihatkan kebodohan,jangan menonjolkan kemampuan sendiri,
dan jangan pelihara sikap ingin dipuji)
“Umpama jun kurang banyu,kocak-kocak kendhit ing wong,menawi
kebak kang jun,yekti anteng denindhit ing lambung,iku bae kena kinarya palupi,pedah
apa umbag umum,mundhak kaeseman ing wong.”
(Bila
bejana kurang airnya, terguncang dan berbunyi, jika penuh air dalam bejana,pasti
tenang saat digendong,itu saja bias dianggap contoh, untuk apa sombongkan diri,hasilnya
ditertawakan orang)
“Lamun seje murad maksudipun,rasakena ing ati,dipun
nastiti,aja pijer umbak umuk,mundhak kawiyak,yen bodho”
(Jika
menjumpai perbedaan maksud,rasakan dalam hati, perhatikan benar,jangan congkak
dan berkoar, bisa-bisa terbuka kebodohanmu)
“Akanthia awas emut,mituhun wewarah kang mikolehi, aja
tinggal weweka ing kalbu,den taberi anggeguru,aja isin atatakon.”
(Peganglah
sikap waspada, ikuti petunjuk dan nasehat, terus berguru dan jangan malu bertanya-tanya)
“Mangkono kang tinemu, awit anom amendenga laku,ngungkuri
mangan lan turu sawatawis,amekak hawa napsu,dhasarana andhap ansor.”
(Demikianlah
yang baik,sejak muda menekuni laku,mengurangi makan dan tidur,mengekang hawa
nafsu,menjaga sikap rendah hati)
“Lamun wong ngaku cukup,mratandhani kukurangan iku,wong
ngungasaken kaekndelan tandha jirih,wong ngaku kiyat pengkuh, tanda apes
amalendo.”
(Bila
orang mengaku kaya,menandakan ia miskin,orang yang menunjukkan keberaniannya
tandanya ia penakut,orang mengaku kuat sentosa, tandanya ia lemah dan tak dapat
diandalkan)
“Wong ngaurip wus tamtu, akeh pada arebut piyangkuh,lumuh
lamun kasor kaseser sathithik,nanging singa peksa unggul,ing wekasan dadi
asor.”
(Dalam
hidup pasti,banyak orang berebut kebanggaan,tidak mau kalah dan bergeser
sedikit,tapi siapa yang memaksa unggul,akhirnya menjadi hina)
~Serat Sopanalya~
R. Ng. Ranggawarsita
“Kaping lima tapaning suksma puniku,gelara
marta-martani, lega legawa ing kalbu,aja munasikeng janmi,amonga atining wong.”
(Yang
kelima (dari tujuh) tapa suksma itu,bersikaplah rendah hati,tulus ikhlas dari hati,jangan
mengganggu seseorang,jagalah perasaan orang lain)
~Serat Nitisruti~
Pangeran Karanggayam
“Kang sinebut ing gesang ambeg linuhung,kang wus tanpa
sama,iya iku wong kang bangkit, amenaki manahe sasama-sama.”
(Yang
dimaksud dengan hidup yang luhur,yang tanpa tandingan,yaitu orang yang mampu
membahagiakan sesamanya)
“Saminipun kawuleng Hyang kang tumuwuh,kabeh ywa binada,anancepna
welas asih,mring wong tuwa kang ajompo tanpa daya.Malihipun rare lola kawlas
ayun,myang pekir kasiyan,para papa anak yatim,openana pancinen sakwasanira.”
(Kepada
sesama makhluk Tuhan,jangan dibeda-bedakan,tanamkanlah rasa kasih sayang kepada
orang-orang jompo yang tak berdaya.Juga kepada anak-anak yang butuh belas
kasih,fakir miskin,anak yatim,peliharalah semampumu)
“Yen amuwus ywa umres rame kemruwuk,brabah kabrabeyan,
lir menco ngoceg ngecuwis,menek lali kalimput kehing wicara.”
(Jika
bicara janganlah cerewet,orang tidak akan suka, seperti burung
berkicau,melenceng maksud sebenarnya dikarenakan terlalu banyak bicara)
“Nadyan ratu ya tan ana paenipun,nanging sri narendra,
iku pangiloning bumi, enggonira ngimpuni sihing manungsa. Mapan sampun
panjenengan sang aprabu, sinebut narendra, retuning kang tata krami.”
(Meski
seorang raja juga tidak boleh berbeda, dialah cermin di dunia,dalam hal menghimpun
rasa kasih, sebab setelah diangkat menjadi pemimpin, ia disebut narendra,raja
dalam tata krama)
“Dene lamun tan miraos yen amuwus,luwung umandela,
anging ingkang semu wingit, myang den dumeh ing pasmon semu dyatmika.”
(Jika
merasa bicaranya tidak berisi,lebih baik diamlah, terutama untuk hal-hal yang
penting dan mendalam,bersikaplah tenang)
“Kang kalebu musthikang rat puniku,sujanma kang bisa,
ngarah-arah wahyaning ngling,yektinira aneng ngulat kawistara.”
(Yang termasuk
pribadi unggul adalah,yang mampu bertutur kata benar dan terarah,sesungguhnya
demikian itu tampak dari mimik wajahnya)
“Ulat iku nampani rasaning kalbu,wahyaning wacana,
pareng lan netya kaeksi, kang waspada wruh pamoring pasang cipta.”
(Mimik
wajah itu menunjukkan ekspresi hati, keluarnya tutur kata bersamaan dengan
sorot mata, yang waspada akan mampu menilik dalamnya pikiran)
~Serat Darmawasita~
KGPAA Mangkunegara IV
“Manise netra ruruh, angedohken mring salah tampi,
wong kang trap sileng tata,tan agawe rengu, wicara lus kang mardawa, iku datan
kasendhu marang sasami,wong kang rumaket ika.”
(Muka
manis dan mata lembut, menjauhkan kesalahpahaman,orang yang menerapkan tata
susila, tidak akan diragukan orang,orang yang bicaranya halus, tidak akan diumpat
orang, semua itu menunjukkan keakraban sesama)
“Wong andhap asor iku,yekti oleh penganggep becik,
wong meneng iku nyata,neng njaban pakewuh.”
(Orang
yang rendah hati, pasti akan dianggap baik. Sedang orang yang diam itu selamat
dari bencana lidah)
“Wong prasaja solahira, iku ora gawe ewa kang ningali,
wong nganggo tepanira.”
(Orang
yang sederhana itu tidak akan mengganggu orang lain, bahkan dijadikan teladan
orang lain)
“Pepuntone nggonira dumadi,ngugemana mring catur
upaya, mrih tan bingung pangesthine,kang dhingin wekasingsun,anirua marang kang
becik, kapindho anuruta mring kang bener iku,katri nggugua kang nyata,kaping pate
miliha ingkang pakolih,dadi kanthi ning ndonya.”
(Hakikat
hidupmu di dunia,berpeganglah pada empat usaha, agar tidak bingung mencapai
tujuan, nasehatku yang pertama,contohlah apa yang baik, kedua tirulah kehendak
yang baik, ketiga indahkanlah apa yang nyata, keempat pilihlah apa yang membawa
keberhasilan, itulah bekal hidupmu)
~Serat Pepali~
Ki Ageng Sela
“Sapa-sapa wong kang gawe becik, nora wurung mbenjang
manggih arja, tekeng saturun-turune.”
(Siapa
yang berbuat kebajikan, akhirnya akan menemui kesejahteraan, hingga ke anak
cucu)
~Serat Wulangreh~
ISKS Pakubuwana IV
“Nadayan asor wijilipun, yen kakakuane becik, utawa
sugih carita kang dadi misil,iku pantes raketana, darapon mundhak kang budi.”
(Sekalipun
keturunan orang biasa, namun jika perilakunya baik, atau banyak pengalaman yang
bermanfaat, pantas untuk didekati untuk menambah kebijakanmu)
“Mulane wong anom iku, becik ingkang ataberi,
jejagongan lan wong tuwa.”
(Oleh
karenanya orang muda itu,seyogyanya rajin berdialog dengan orang tua)
“Nadyan metu saking wong sudra papeki,lamun becik
nggone muruk, iku pantes sira anggo.”
(Walau
dari seorang yang miskin dan rendah, jika baik ajarannya,itu pantas kamu ikuti)
“Aja ngandelakem sira iku,suteng nata iya sapa
kumawani, iku ambeke wong digang,ing wasana dadi asor.”
(Janganlah
sombong jika kamu keturunan raja bangsawan dan menganggap tak ada yang berani,
itulah sifat adigang, bisa-bisa berakhir hina)
“Anganggoa rereh ririh ngati-ati,den kawang-wang
barang laku,kang waskitha solahing wong.”
(Seyogyanya
berlakulah sabar, cermat dan hati-hati, perhatikanlah segala perilaku dan cermatlah
terhadap perilaku orang)
“Mapan watake manungsa,pan ketemu ing laku lawan
linggih, solah muna-muninipun,pan dadi penerengan.”
(Adapun
ciri perilaku manusia,akan tampak dari cara berjalan dan cara
duduknya,tindak-tanduk dan tutur katanya, itu semua tanda-tandanya)
“Nadyan silih bapa biyung kaki nini,sadulur myang
sanak, kalamun muruk tan becik,nora pantes yen den nuta.”
(Meskipun
ia ayah ibu kakek nenek, saudara ataupun famili, jika memberi ajaran yang
salah,tetap tidak pantas kau ikuti)
“Wong tan manut pitutur wong tuwa ugi,pan nemu duraka,
ing dunya praptaning akir,tan wurung kesurang-surang.”
(Orang
yang tidak menjunjung nasihat orang tua, akan menemui kutuk sengsara,di dunia
sampai akherat,berakhir penderitaan)
“Apan ana sesiku telung prakara,nanging gedhe pribadi,
pan iki lirira,ingkang telung prakara, aja anggunggung sireki,kalawan aja nacad
kapati-pati, lawan aja memaoni barang karya.”
(Ada tiga
jenis pantangan yang paling utama,ketiga hal tersebut adalah jangan menyombongkan
diri, jangan mencela,dan jangan mengkritik pekerjaan orang lain)
“Yen dadi nom ing enomipun,kang ginawe tuwa dikaya
banyu neng beji,den awening paningale aji samar.”
(Jika ditakdirkan
menjadi muda, sadarilah kedudukan mudanya, sedang yang tuwa,jadilah seperti
air, jernihkanlah penglihatanmu)
“Tungkul uripe, lan aja duwe kareman,marang pepas
dunya, siyang dalu emut,yen urip manggih antaka.”
(Hiduplah
dengan tekun dan hati-hati,jangan mengumbar kesenangan dunia,siang malam
ingatlah, bahwa hidup berujung kematian)
“Dedalane guna lawan sekti, kudu andhap asor,wani
ngalah luhur wekasane,tumungkula yen dipun dukani, bapang den simpangi,ana
catur mungkur.”
(Syarat
meraih kepandaian dan kesaktian,harus bisa rendah hati, berani mengalah unggul
pada akhirnya, menunduklah jika dimarahi, penghalang dihindari, ada perkara ditangguhkan)
“Dadya lakunireku, cegah dhahar lawan guling, lan aja
asukan-sukan,anggonira sawatawis, ala watake wing suka, suda prayitnaninng
batin.”
(Jadikan
ini laku, kurangi makan dan tidur,jangan terlena suka ria,batasilah sekadarnya,
tabiat orang bersuka ria itu mengurang ketajaman batinnya)
“Panggawe becik puniku, gampang yen wus den lakoni,
angel yen durung kalakyan.”
(Perbuatan
baik itu, gampang jika sudah dijalani,sulit jika belum dilaksanakn)
“Ingkang becik kojahipun, sira anggoa kang pasthi,
ingkang ala singgahan,aja sira anglakoni.”
(Segala
yang baik, lakukanlah dengan pasti,yang buruk simpanlah,jangan engkau ikuti)
“Aja nganti kabanjur, barang polah ingkang nora jujur,
yen kabanjur sayekti kojur tan becik.”
(Jangan
berlarut, segala tingkah ketidakjujuran, jika sampai berlarut, pasti hancur dan
tidak baik)
“Pan adigang kidang adigung pan esthi,adiguna ula iku,telu
pisan mati sampyoh,si kidang ambegipun, angandelaken kebat lumpatipun,pan si
gajah ngandelaken geng ainggil, ula ngandelaken iku,mandine kalamun nyakot.”
(Adigang
kiasan kijang, Adigung kiasan gajah,Adiguna itu ular, ketiganya binasa bersama.Kijang
menyombongkan kecepatan lari gajah mengandalkan tinggi besarnya,ular
mengandalkan gigitannya)
“Titikane wong anom kurang wewadi,bungah akeh wong
kang nggunggung,wekasane kejelomprong.”
(Ciri-ciri
anak muda itu tidak bias menyimpan rahasia, senang dipuji, padahal itu
menjerumuskan)
“Yen wong anom puniku,kakehan panggunggung dadi
kumprung,pengung bingung wekasane pan angoling,yen ginunggung muncu-muncu, kaya
wudun meh mechotot.”
(Orang
muda itu, jika terlalu banyak dipuji menjadi tolol, bodoh, bingung, dan
akhirnya terombang-ambing, jika sedang dipuji,monyong seperti bisul hampir
pecah)
“Aja kakehan sanggup, durung weruh tutue agupruk,
tutur nempil panganggepe wruh pribadi.”
(Jangan
merasa tahu banyak, belum melihat sendiri sudah banyak bercerita, hanya mendengar
saja merasa seperti melihat sendiri)
“Yen sira amaca, layang sabarng layanging, aja pijer
katungkul ningali sastra, caritane ala becik dipunweruhi,nuli rasakna.”
(Jika
engkau membaca, segala macam kitab, jangan hanya terpukau pada sastra paparan baik
buruknya harus dipahami, kemudian renungkanlah)
~ Serat Sastra Gendhing~
Ajaran Sultan Agung
“Sayektine jagad ta dumadi, sabab kadim kadhihinan
anyar, kasungsang nyimpang dadine.”
(Tentu
dunia tidak akan tercipta, apabila yang fana mendahului yang abadi, logikanya terjungkir
balik)
“Eling-eling kang samya mangudi nalar,away kongsi
nemahi,kadrojoging tekad,lah pada den prayitna, sayekti ambebayani, luwih
agawat, watgating trang ing urip.”
(Perlu
diingat oleh orang yang melatih pikiran, jangan sampai terjadi hasrat tanpa kendali,haruslah
itu diperhatikan,karena sangat berbahaya, menghancurkan kehidupan)
“Lawan aja padha padudon ing karsa, iki siriking
ngelmi, yen during kaduga, luwung mendel kewala, anging kasilna kang titi, marang
ngulama, myang para sujaning budi.”
(Dan
jangan suka bertengkar pendapat, itu larangan dalam mencari ilmu, bila belum mumpuni,
lebih baik menahan diri, dan belajarlah dengan tekun, kepada para ulama, para
ahli kesempurnaan jiwa)
“Iku wong tuna ing budi, tan nana gelem kasoran, yekti
kakandhangan kibir, rebut luhuring kagunan, dadi luput sakarone.”
(Itulah
orang yang berakal dangkal, selalu tak ingin direndahkan selalu berlagak
sombong,pamer kemuliaan dan kepandaian,hingga kehilangan dua-duanya)
~Serat Centhini~
“Ana tangis layu-layu, tangise wong wedi mati, tangise
alara-lara, maras atine yen mati, gedhongana kuncenana, yen pesthi tan wurung
mati.”
(Ada
tangis dalam kematian, tangisnya orang yang takut mati, tangisnya sangat pedih,
tak rela hati jika mati,
sembunyikanlah
atau kuncilah, jika sudah takdir akhirnya tetap mati)
~Suluk Syeh Malaya~
Sunan Kalijaga
“Aywa lunga yen tan weruha ingkang pinara ing purug,
lawan sira aywa nadhah yen tan wyuha rasanipun.”
(Jangan
pernah melangkah tanpa tahu tujuannya, jangan pernah menyembah jika tak tahu
tujuan hakikatnya)
~Suluk Sujinah~
“Yayi perang sabil punika, nora lawan si kopar lawan
si kapir, sajroning dhadha punika, ana prang bratayudha, langkung rame aganti
pupuh-pinupuh, iya lawan dhewekira, iku latining prang sabil.”
(Dinda,
perang sabil itu bukan melawan kafir saja, di dalam dada itu ada perang baratayuda,
ramai sekali saling pukul-memukul yaitu perang melawan dirinya nafsu, itulah
sesungguhnya perang sabil)
~Wirid Wolung Pangkat~
“Sajatine Ingsun anata palenggahan parameyaning-Sun
dumunung ana ing sirahing manungsa, kang ana sajroning sirah iku utek, kang
gegandhengan ana ing antarane utek iku manik,sajroning manik iku cipta,
sajroning cipta iku budi,sajroning budi iku napsu, sajroning napsu iku suksma, sajroning
suksma iku rahsa,sajroning rahsa iku Ingsun.”
(Sesungguhnya
Aku telah mengatur tempat keramaian-Ku berada di dalam kepalanya manusia, yang
ada di dalam kepala itu otak,yang berkaitan antara otak itu manik,di dalam
manik itu akal, di dalam akal itu budi,di dalam budi itu nafsu, di dalam nafsu
itu suksma, di dalam suksma itu rahsa,di dalam rahsa itu Aku. Tidak ada
Pangeran kecuali Aku.Sejatinya Hidup yang meliputi seluruh swasana)
~Suluk Walisanga~
“Ya janma kang hakiki, wujud kak kiyanmil kodrat,
jumeneng anane dhewe,Suksma manuks-meng kawula, kawula nuks-meng Suksma, napas
sirna marang suwung, badan lebur wor bantala.”
(Manusia
yang hakiki, berwujud hak yang memiliki kekuasaan ada dengan sendirinya,Suksma
masuk ke dalam hamba,hamba masuk ke dalam Suksma, napas hilang masuk ke dalam
kekosongan, badan hancur bercampur tanah)
~Serat Sabdatama~
R. Ng. Ranggawarsito
“Ngajapa tyas rahayu,ngayomana sasameng tumuwuh,
wahanane ngendhak angkara kalindhih,ngendhangken pakarti dudu, dinuwa tibeng doh.”
(Kejarlah
tekad selamat, lindungi sesama umat, dengan jalan mengalahkan angkara, membuang
perilaku buruk hingga sejauh-jauhnya)
~Serat Wedhatama~
KGPAA Mangkunegara IV
“Ngelmu iku, kalakone kanthi laku, lekase lawan kas,
tegese kas nyantosani, setya budya pangekese dur angkara.”
(Ilmu itu,
hanya tercapai melalui laku (proses usaha dan tawakal), dimulai dengan kas
(niat teguh), artinya kas menjadikan sentosa. Iman dan budi yang teguh untuk menanggulangi
goda angkara)
“Mangka ta kang aran laku, lakune ngelmu sejati, tan
dahwen pati openan, tan panasten nora jail, tan nyurungi kaardan, among eneng
mamrih ening.”
(Adapun
yang disebut laku adalah laku bagi ilmu hak (sejati), tidak punya pamrih, tidak
ada rasa iri dan hasut, tidak menuruti nafsu, hanyalah ketenangan agar tetap
jernih)
~Serat Cipta Waskitha~
“Mula wong urip iku, den padha akarep marang ngelmu,
ala becik ngelmu iku den kawruhi, karana atunggal wujud, mung kacek emel lan
batos.”
(Maka
orang hidup itu, janganlah berhenti belajar, baik dan buruk ilmu itu harus diketahui,
karena sebenarnya adalah satu,hanya berbeda lafal dan batinnya)
“Jembaring samodragung, tanpa tepi anglangut kadulu,
suprandene maksih gung manungsa iki, alas jurang kali gunung,neng raganira wus
katon.”
(Luasnya
samudra raya, tiada bertepi dan sejauh mata memandang, tetapi masih besar adanya
manusia ini, hutan jurang sungai gunung, di dalam diri manusia)
sharing aja
BalasHapus